Deze buurt is in tegenstelling tot de rest van de stad redelijk groen, er is een goeie samenhang tussen de verschillende buren, en als het dan al eens onrustig was in Port-au-Prince, dan kwam die onrust nooit tot boven in onze straat. Stuk voor stuk belangrijke redenen om in de buurt te blijven, al is ze zwaar getroffen op 12 januari en is het aantal beschikbare huizen bijgevolg erg beperkt. Een dikke maand geleden kwam er dan toch iets ter beschikking, vlakbij mijn oud appartement en ik liet die kans niet liggen. Het kwam er nu op aan om een electriciteitsmeter te gaan bestellen bij de electriciteitsmaatschappij om het nieuwe appartement van stroom te voorzien.

Het ‘kantoor’ van Electricité d’Haïti (EDH) is gevestigd in een tent net voor één van de zwaar beschadigde gebouwen van de maatschappij. Onder de tent achter een half verroest metalen bureau zaten twee dames. De ene lag met haar hoofd op de bureautafel te slapen, de andere keek me ongeïnteresseerd aan en stak haar hand uit  zonder een woord te zeggen. Ik gaf haar een kopie van mijn identiteitspapieren waarop ik een hoop gegevens had genoteerd: de naam van de oude huurder, de nummer van haar electriciteitsmeter, het adres, de naam van de eigenaar,…

Ik had me op voorhand wijselijk ingelicht over wat je allemaal nodig had voor een aanvraag. Het is een vervelend fenomeen dat je behoorlijke informatie niet gemakkelijk loskrijgt van dergelijke weinig communicatieve ambtenaren als diegene die zonder een woord te zeggen haar hand uitstak. Meestal komt het erop neer dat je dan een kopie van je identiteitskaart gaat maken om dan te horen dat het een kleurenkopie moest zijn. Vervolgens hebben ze een oude factuur nodig, dan – als je er met de factuur staat – ook nog een kopie ervan. Dan een bewijs van betaling. En een kopie ervan, een stempel van de dienst zus of zo, enzovoort enzovoort. Ondertussen had ik m’n les al geleerd en probeerde het heen en weer geloop tot een minimum te beperken door me op voorhand in te lichten.

De dame die nu wat communicatiever werd vroeg me wat ik nu precies kwam doen nu ik die gegevens in haar handen had gestopt. Een nieuwe meter aanvragen vertelde ik haar. Ze begon over alle gegevens die ik nodig had en die stuk voor stuk op het papier vermeld stonden. Ik begon me al af te vragen of ik er met één simpel bezoek vanaf zou zijn toen ze me vertelde dat ik toch maar een propere kopie moest nemen van mijn identiteitspapieren want zo’n volgeschreven blad dat kon niet voor de administratie. Ze had ondertussen haar collega moeten wakker stompen om een aanvraagformulier te zoeken in de rommelige lade waarvoor ze zat. Zonder een woord te zeggen zocht de slaperige dame tussen de perforator, nietjesmachine, stempelkussens, losse papieren, mappen en schriften en legde verbazingwekkend snel het aanvraagformulier voor de neus van haar collega. Ze duwde de lade weer dicht en liet haar hoofd weer op haar gekruiste armen op het bureel zakken.

De mollige dame deed haar werk op haar manier, weinig woorden, routinematig, ze nam er haar tijd voor, maar het ging vooruit. Ze was iets communicatiever geworden sinds ik met de kopie terugkwam en maakte zelfs grapjes. De sfeer begon in te zitten onder de tent, fijn. Ze vroeg hoeveel lampen ik had, hoeveel TV’s, frigo’s, airco’s, ventilators,… Het maakte niets uit wat ik haar vertelde want ze schreef zomaar wat op. Vervolgens berekende ze het forfait dat ik als waarborg moest neerleggen en verwees me naar een andere tafel waar de dames ongeïnteresseerd cheques zaten te ontvangen terwijl ze met mekaar grapten. Zelfs hun collega die met haar hoofd op haar bureel lag veerde af en toe met een of andere opmerking overeind die iedereen aan het lachen bracht.

Een van de dames achter de kassa nam geamuseerd mijn factuur en het geld aan en gaf me het betalingsbewijs en foutief wisselgeld terug. Net voor me had een kerel haar er al op attent gemaakt dat ze nogal slordig omsprong met zijn cheque van meer dan één miljoen gourdes (zo’n 200.000 € !!) die in de wind van de ventilator inderdaad al 2 maal op de grond was gewaaid. Op de cheque stond inderdaad meer dan één miljoen vermeld zag ik. Het was me een raadsel hoe je aan zo’n factuur kon komen en die bovendien dan nog kwam betalen. Het is spijtig genoeg zo dat de grootverbruikers zelden hun factuur betalen (als ze er al één krijgen) omdat ze connecties hebben. Hier was dus iemand die wel zo’n factuur betaalde. In alle geval had ze me 5 gourdes te weinig teruggegeven en ik maakte haar daar nu met de glimlach attent op. Ze moesten allemaal lachen omdat ik – een ‘blan’ (blanke) – over die vijf gourdes een opmerking maakte. Het is zo standaard die 5 gourdes te ‘vergeten’ of ‘geen wisselgeld te hebben’ dat ik er principieel bijna altijd een punt van maak. Terwijl ik grapte over de miljoenen die ze van haar bureel liet waaien terwijl ze geen vijf gourdes zou hebben om me terug te geven maakten ze complimenten over mijn Kreools. Een compliment dat ik graag hoor, temeer omdat ik weet dat – al kan ik me best verstaanbaar maken – mijn Kreools zeker niet perfect is.

Met het bewijs van betaling – en correct wisselgeld – kon ik terug naar de andere dame die intussen het officiële formulier voor de aanvraag van de meter in viervoud invulde. Ik mocht even gaan zitten. Ik profiteerde ervan om de dames achter de kassa – wier aandacht ik nu toch al had gekregen – te vragen of ze geen inspanning konden doen de electriciteit in onze straat te repareren. Het waren de buren die allemaal hadden samengelegd om een draad aan te sluiten op een transformator in de buurt. EDH zelf had de kabels nog niet terug aangesloten. Er was dus geen straatverlichting, en de aangekochte kabel was eigenlijk te dun voor al de huizen die erop aangesloten waren. Een maand of twee geleden had ik er al eens één zien opbranden. Ze zouden hun best doen. Aan hun goede wil twijfelde ik niet, maar er zijn nogal weinig technische ploegen om dergelijke zaken te regelen en het is niet altijd duidelijk waar de prioriteiten gelegd worden.

Er zijn ook nogal weinig mensen die een factuur betalen blijkbaar. Ik hoorde ooit een gerucht dat voor op elke kilowatt die geproduceerd wordt verlies wordt gemaakt. Sommigen – niet zelden grote industriëlen – hebben connecties en krijgen of betalen nooit een factuur laat ik me vertellen. Daarop al te veel commentaar geven kan je beter niet doen. Dit is tenslotte een oligarchie, geen democratie. Vele ‘gewone’ mensen nemen een “prise”, een aansluiting zonder meter. Dat mag uiteraard niet. Maar wat wil je, als je nauwelijks geld hebt om eten te kopen, geef je dan geld uit aan electriciteit ? Leg je jezelf er dan bij neer dat je in een barakje woont waar de zon de hele dag op bakt en dat je het dan maar zonder electriciteit en dus zonder ventilator of licht moet stellen ? Natuurlijk niet.

Er wordt al meer dan een jaar campagne gevoerd op de radio tegen de “electriciteitsdieven”, maar in de praktijk zit mijn halve straat op een “prise” en ik vermoed stellig dat dat in sommige buurten nog meer is. De campagne is overigens ook nogal belachelijk gezien de realiteit waarmee je in sommige kantoren van EDH wordt geconfronteerd. Kennissen van me wilden enkele maanden geleden een voorschot betalen op facturen die nooit aankwamen, kwestie van niet ineens met een al te grote schuld ten opzichte van de maatschappij te zitten waarop ze zonder pardon de electriciteit komen afsluiten. Ze werden belachelijk gemaakt op het kantoor van EDH: wie komt er nu betalen als je niet eens een factuur krijgt, wacht gewoon op de factuur ! Het is niet de enige zinloze campagne van de maatschappij. Enkele maanden geleden hoorde ik in één reclameblok EDH de mensen in de tentenkampen oproepen “geduld te hebben” (zes maanden na de aardbeving !) en niet zelf de electriciteit aan te sluiten. In een andere reclamespot nauwelijks een minuut later de campagne van een vrouwenorganisatie die de kampbewoners oproept licht in de kampen te installeren om de veiligheid te garanderen.

Nu zit ik in hetzelfde schuitje. Ik ben een electriciteitsdief. De meter is meer dan een maand geleden aangevraagd, de draad ligt klaar, de voet van de meter is geïnstalleerd. Enkel moet EDH nog komen om de meter op de voet te plaatsen. Ondertussen – wat had u gedacht – zit ik op een prise. Mijn buurman James, die mijn prise aansloot, vertelde me dat hij wel iemand kende bij EDH om de procedure wat sneller te laten verlopen. Ik moest hem dan een beetje geld geven en de meter zou er wellicht vandaag of morgen staan. Dat is nu toch al te gek: iemand nog eens extra betalen bovenop de al kostelijke waarborg om sneller een meter en dus een factuur te kunnen ontvangen terwijl je al meer dan een maand geleden de officiële aanvraag hebt gedaan ? Neen, ik niet.

In plaats daarvan was ik nog eens langs de tent van EDH gereden om hen te vertellen dat ik enkel nog op de meter wachtte. Ze zouden die week nog langskomen werd me drie weken geleden verteld. Of ik mijn telefoonnummer moest achterlaten ? Neenee, dat was allemaal niet nodig. Hoe ze die meter gaan installeren als er niemand thuis is, is me een raadsel. Vorige week kwam er iemand van EDH de facturen brengen, ik vertelde hem dat ik nog geen facturen kon krijgen omdat ik nog geen meter had gekregen. Hij zou z’n best doen ze deze week langs te sturen, maar klonk zelf niet erg overtuigd. Intussen niemand gezien of gehoord. Ik blijf mijn electriciteit dus ‘stelen’ en naar verhalen van anderen te horen kan het nog maanden duren vooraleer ze de meter komen installeren. Stel je voor dat je daarop wacht. Of moet je dan toch extra geld geven om EDH-personeel elders van hun werk te halen zodat jij sneller een meter hebt ? Ik wacht wel, net iets goedkoper.

Zware regens of brandende zon maken de levensomstandigheden voor de 1,5 miljoen daklozen van Port-au-Prince nog mensonwaardiger als het leven in geïmproviseerde barakken al is. Mikael, een alleenstaande buurvrouw die op 12 januari haar huis, haar winkeltje en één van haar vier kinderen verloor woont nu noodgedwongen in een hutje dat ze heeft opgetrokken uit afvalhout, oude golfplaten en zeilen waar de zon nu zeven maanden op heeft gebrand. Ze woont met haar drie kinderen in het optrekje van 3 op 4. Ze heeft het nog ‘goed’ in vergelijking met vele anderen. Na zo’n regenbui had ze evengoed in een modderpoel kunnen zitten, zoals de tienduizenden die in tentenkampen leven, her en der opgetrokken in en rond de stad. Nu hoeft ze ‘maar’ wat emmers te zetten onder de grootste lekken. De schade ‘beperkte’ zich tot haar ventilator en haar gloeilamp die stuk ging door een stroompiek op het electriciteitsnet tijdens het onweer.

Mikael heeft een nieuw boetiekje opgestart half voor, half in haar krot: zakjes rijst, suiker, bonen, olie, een koelbox met water, frisdranken, bier,… Hoewel ze voordien met de verkoop van kleding meer geld verdiende staat het handeltje haar toe een inkomen te hebben. In april zat ze nog met een kleine koelbox, ondertussen heeft ze een groot model kunnen bemachtigen. Ze houdt er dan toch iets aan over. Maar ze heeft drie kinderen, haar moeder en zichzelf te eten te geven. Bovendien had ze reeds geruime tijd last van haar ogen en was logischerwijs in een gratis veldhospitaal op consultatie gegaan. Daar werd glaucoom vastgesteld. Omdat dat geen “aardbeving-gebonden-aandoening” is zijn daar geen gratis medicijnen voor beschikbaar. Het is voor haar dus kiezen tussen de dure oogdruppels en het voeden van haar gezin.

Enkele weken geleden startte er in onze straat een “cash for work” opruimploeg. Dat zijn ploegen die het puin van de ene plek naar een andere brengen opdat vrachtwagens het sneller kunnen weghalen. De ploegen zijn makkelijk herkenbaar door hun knalgele T-shirts met voorop het nationaal embleem en op de rug “An nou kanpe” (laat ons rechtstaan). Het werk staat buurtbewoners toe om een minimum dagloon van 200 Gourdes (5€) te krijgen voor het werk dat ze verrichten tussen zes uur ‘s morgens en twaalf uur ‘s middags. Daar hoort – ondanks de brandende zon en de steile hellingen van de Haïtiaanse hoofdstad – helaas geen water noch een maaltijd bij.

Een week of twee geleden, de dag dat de werkzaamheden in de buurt begonnen – de eerste gefinancierde opruimactie sinds 12 januari – zag ik ook Mikael met een geel T-shirt een emmer puin naar beneden dragen. De dag erop zat ze op haar grote koelbox bij de “cash for work” ploeg, zonder gele T-shirt. Sindsdien zit ze daar elke dag. De dorstige lijven van de zwetende buren die in hun knalgele T-schirts stenen en emmers puin versleuren doen haar wellicht meer verdienen. En minder eten en drinken. Ondertussen vlecht ze ook nog nieuwe kapsels. Een maaltijd op straat betaal je algauw 3 à 4 €. Eén enkele maaltijd. Mikael kookt zelf, soms samen met wat andere buren. Quasi altijd rijst met bonen. Niet voor de werkploeg – daarvoor heeft ze de middelen niet – maar voor de hongerige monden uit haar eigen gezin.

Mikael is geen alleenstaand geval. Ze heeft het grote geluk niet in één van de grote kampen te zitten, maar op een goed stuk grond vlakbij het huis van haar moeder, waar ze zelf opgroeide en zowat iedereen kent. In een rustige buurt waar er nog wat ruimte was tussen de ingestortte huizen. Meer dan één miljoen mensen – de schattingen variëren tussen de 1,2 en de 1,6 miljoen – leven in gelijkaardige of slechtere omstandigheden. De Champs de Mars, het grote centrale plein van Port-au-Prince is omgetoverd tot tientallen tentenkampen. Er zouden zo’n 50.000 mensen wonen. In hét voorbeeldkamp van de overheid en de internationale gemeenschap – Corail – werden enkele weken geleden enkele gloednieuwe tenten gewoon tegen de vlakte geblazen. Tentenkampen zijn niet geschikt voor dit klimaat. Maar een huisvestingsprogramma of nog maar een ernstige aanpak van de afbraak – die mensen in staat zou stellen plannen te maken voor een terugkeer naar hun buurt – laat op zich wachten. Er wordt geschat dat 10% van de afbraakwerken is uitgevoerd. Dat lijkt me alles behalve overschat. Als ze de mensen niet enkel wat geld, maar ook nog te eten gaven, zou het misschien wat sneller gaan.

De CIRH, de gemengde reconstructie commissie, vergaderde na zeven maanden een tweede keer deze week. 29 projecten werden goedgekeurd. Dat wil echter niet zeggen dat er financiering beschikbaar is voor al deze projecten. Hoewel het op papier een prioriteit is 1 miljoen kubieke meter puin weg te halen is er vreemd genoeg geen financiering voor beschikbaar. Wel plant men reparaties aan 210 kilometer wegen, de restauratie of aanleg van tien havens in het land en zelfs de aanleg in de komende 5 jaar van 5 (vijf) luchthavens. De staat van de wegen en de havens roept inderdaad om dringende reparaties, maar dat de afbraakwerken in Port-au-Prince daardoor geen financiering zouden kunnen vinden is toch te gek om waar te zijn. Of zouden, zoals vele stemmen uit het Haïtiaanse middenveld zeggen, de financiers werkelijk enkel maar geïnteresseerd zijn in grote projecten waarmee ze ‘hun’ bedrijven aan het werk kunnen zetten in plaats van ploegen Haïtianen in gele T-shirts die met een schamele 17 miljoen dollar 1 miljoen kubieke meter puin zouden ruimen ?

NGO’s

Stel je hetvolgende even voor. Een vreemde – al dan niet aan een organisatie verbonden – komt een kamp binnen. Kijkt wat rond. Ziet hoe er met zeilen en tenten op een stukje grond een nieuwe nederzetting is ontstaan. Allerlei soorten handeltjes zijn als paddestoelen uit de grond geschoten. Het leven lijkt er best wel wat georganiseerd al ontbreekt het aan waterdichtte tentzeilen, afwatering, toiletten, scholen, gezondheidscentra,… Dan denkt die vreemde : maar hier kan ik wel “iets” doen ! Op “één of andere” manier proberen te helpen. Organisaties hebben meestal nog hun specialiteiten, werken bijvoorbeeld rond gezondheid en hygiëne. Bij individuen – vaak maar niet altijd mensen uit Noord-Amerikaanse kerkgemeenschappen – is het veelal het medelijden dat hen leidt. Dus vraagt die vreemde: is er in dit kamp zoiets als een comité in deze nederzetting waarmee ik “iets zou kunnen regelen” ? Zeg nu zelf: als je in zo’n kamp zou leven – of er nog maar kennissen hebt wonen – zeg je dan “nee” ? Als er geen comité is, dan is hebben we dat toch op één, twee, drie geregeld, niet ? In plaats van eerst te analyseren naar wat er leeft en groeit in het kamp – en dat is zeker niet in elk kamp hetzelfde – vraagt men mensen zo ongeveer letterlijk waar ze hun geld kunnen uitgeven.

Klinkt nogal karikaturaal, maar geloof me, ik hoor meer en meer van dergelijke getuigenissen. Die vreemde begrijpt meestal weinig of niets van dit land en weet in het beste geval dat het al 200 jaar onafhankelijk is en dat de internationale gemeenschap “haar best” doet om er een “democratie” van “te maken”. Sommigen van die vreemden vertellen ondertussen met veel poeha over hun avonturen in Aceh, Sri Lanka en Bam. Daarmee wil ik niet de goede intenties van (sommigen van) deze mensen van tafel vegen, maar ik heb zo stilaan wel genoeg van die verhalen. Wat een arrogantie ! Dit is Haïti, niet Indonesië, niet Sri Lanka, niet Thailand, niet Iran. De dingen groeien logischerwijs van onderuit. En om te zien wat er groeit en hoe er georganiseerd wordt is een kort bezoekje aan een kamp gewoon niet genoeg. Maar internationale NGO’s en organisaties verkiezen hun eigen projecten te realiseren en daarenboven nog naast mekaar te werken in plaats van met elkaar. Ze hadden godverdomme tien keer meer kunnen betekenen als ze samenwerkten. Maar nee: foto’s naar huis sturen van “wat we met het geld gedaan hebben” om zo nieuwe “klanten” te werven voor de volgende ramp ?!!! Disaster-business… Soms heb ik stellig de indruk dat die Haïtianen maar een bijzaak zijn voor die organisaties. Ze vergeten of negeren dat een land opgebouwd wordt door haar bevolking en dat Haïtianen intussen zelf ook al aan een stuk van de weg gebouwd hebben.

CIRH

Terwijl die internationale NGO’s geheel naast mekaar over de koppen van de mensen werken, is er een commissie samengesteld die buiten het Haïtiaanse parlement en senaat om met de regering samenwerkt om de hulpgelden te kanaliseren naar het Plan d’Action pour le Relèvement et le Développement National, zeg maar het reconstructieplan. Dat plan wordt zwaar bekritiseerd omwille van haar incoherentie en het gebrek aan participatie van de betrokken sectoren, maar laat ons er hier even voor de gemakkelijkheid nog even vanuit gaan dat het een goed plan was. De Commission Interimaire de Reconstruction d’Haïti (CIRH) is voor de helft samengesteld uit Haïtianen, voor de andere helft uit “internationalen”. Dat wil vooral zeggen grote donoren. Een stemrecht in deze commissie is een privilege voor de donoren die 100 miljoen dollar hebben gegeven of schuld hebben kwijtgescholden. De CIRH wordt voorgezeten door huidig eerste minister Jean-Max Bellerive en Bill Clinton, sinds de zomer van 2009 Speciaal-Gezant van de Verenigde Naties voor Haïti.

De tweede vergadering voor deze CIRH was aangekondigd voor 22 juli. Meer dan zes maanden na de aardbeving lijkt ‘n tweede vergadering van zo’n commissie niet echt te vroeg te komen. Maar dan kwam er vandaag plots het bericht van de woordvoerder van de CIRH dat de vergadering “om diverse redenen” was uitgesteld tot 17 augustus. Toen ik dit nieuws hoorde moest ik spontaan denken aan een bericht op de radio een paar dagen geleden. Clinton zei daarin dat hij er “na de trouw van [z]ijn dochter weer helemaal zou staan voor Haïti”. En het is tenslotte toch ook vakantieperiode, niet ? Het is moeilijk niet cynisch te worden over wat er zich hier afspeelt, maar dàt is dus die internationale commissie die ervoor moet zorgen dat het geld bij het reconstructieplan geraakt ? Het enige plan dat er ligt ? Een commissie die slaagt er nog niet in slaagt om zeven maanden na de aardbeving een 2e vergadering te organiseren ? Wat een contrast met de urgentie en de miserie.

De nationale overheid

Als democraat zou je nog kunnen opwerpen dat het uiteindelijk aan de Haïtianen zelf is om hun land terug op te bouwen. Klopt natuurlijk. Maar men kan wel een schoon discours afsteken en mooie woorden gebruiken, uiteindelijk gaat het om wat men doet. Een hoge muts hebben de Haïtianen niet echt op over die internationale gemeenschap en de VN-missie (MINUSTAH). Laat ons even naar de Senaatsverkiezingen van vorig jaar kijken. In de eerste ronde kwam volgens officiële cijfers 11,8% van de stemgerechtigden opdagen. Nationale en internationale observatoren zijn het er roerend over eens dat het werkelijke cijfer lager lag. Bovendien was één van de belangrijkste oppositiepartijen – Fanmi Lavallas – uitgesloten van het verkiezingsproces. Waarom is de VN dan tevreden over die verkiezingen ? Als dat de democratie is waar de VN voor staat dan bedank ik daar voor. De Haïtianen hebben al lang hun geloof in dergelijke maskerades verloren.

De voorbereiding van de parlementsverkiezingen die gepland waren voor februari en maart dit jaar – en die om evidente redenen zijn uitgesteld – waren ook op z’n zachtst gezegd controversiëel. Onlangs had ik de kans enkele mensen van de “internationale gemeenschap” aan de tand te voelen over hoe zij dan wel niet dachten over de Conseil Électorale Provisoire (de tijdelijke verkiezingscommissie) – waarom het eigenlijk allemaal te doen is. Ze vertelden me toen dat de verkiezingen met deze commissie niet zouden kunnen plaatsvinden. Het is inmiddels meer dan drie weken geleden dat president Préval – midden in de populaire wereldbeker – aankondigde de parlementsverkiezingen te laten doorgaan met de huidige verkiezingscommissie op 28 november, gekoppeld aan de eveneens voor 2010 geplande presidentsverkiezingen. Het proces voor de parlementsverkiezingen dat op z’n zachts gezegd zorgwekkend te noemen was, wordt gewoon verdergezet. Dat wil zeggen: andermaal geen Fanmi Lavallas, één van de belangrijkste oppositiepartijen. Sinds op 19 juli werd aangekondigd dat de procedure voor kandidaatstelling van partijen voor de presidentsverkiezingen loopt tot 27 juli hebben ze – theoretisch – nog een kans.

Veel in Haïti heeft te maken met pro- of anti-Aristide (de in 2004 verjaagde president die inmiddels in ballingschap in Zuid-Afrika verblijft) en z’n intussen verdeelde partij: Fanmi Lavallas. Maar als dit echt om democratie zou gaan, dan zou toch duidelijk moeten zijn dat de uitsluiting van een partij – afgezien van sympathieën of antipathieën – niet de oplossing is. Het is nog af te wachten hoe het met de presidentsverkiezingen zit, maar in alle geval heeft de internationale gemeenschap in het verleden niet uitgeblonken in het doordrukken van inclusieve maatregelen, ondanks haar discours. Alsof het er allemaal maar democratisch moet uitzien, maar dat in praktijk niet moet zijn.

Leer er gewoon mee leven

Ik herinner me levendig het commentaar dat iemand onlangs gaf over Haïti: als zoiets “bij ons” zou gebeuren had de helft zich van kant gemaakt en zat de andere helft wellicht in een psychiatrische instelling. Ik hoorde maar over één enkele zelfmoord. Dat was toen Brazilië werd uitgeschakeld in de wereldbeker. Over psychiatrische hulpverlening hoor ik weinig, ondanks de evidente trauma’s die een gebeurtenis als zo’n desastreuze aardbeving met zich meebrengt. Ook ik heb nog regelmatig flash-backs, méér dan zes maanden na datum. En ik heb nog een dak boven m’n hoofd. Niemand in mijn familie is getroffen door de aardbeving.

Uiteraard zou het helpen moest je merken dat de gebeurtenissen rondom je werkelijk iets verbeterden aan de situatie. Of dat men tenminste een inspanning zou leveren om de situatie te verbeteren. Maar noch de overheid – die met “haar” verkiezing bezig is – noch de internationale gemeenschap – die zichzelf suf masturbeert op haar zogenaamde inspanningen – noch de NGO’s – die quasi geheel naast mekaar werken – hebben oor naar wat er onderin leeft, broeit en groeit. Ze hebben stuk voor stuk hun eigen ideeën en agenda’s. Stuk voor stuk boven de hoofden van de massa Haïtianen. Alsof ze gewoon niet bestonden. De historische kans om de maatschappelijke ongelijkheden te keren door een nationale dialoog op te starten wordt verkeken. Onder het “wakend oog” van de internationale instellingen en organisaties lijken de ongelijkheden die er waren enkel versterkt te worden terwijl het geknoei ter voorbereiding van de verkiezingen voortduurt.

Een mens zoekt naar lichtpunten in donkere dagen. Met de tropische golf die inmiddels boven m’n hoofd hangt doe ik niet anders. Er zijn wel degelijk lichtpunten. Het gaat erom waar je zoekt. Helemaal onderin zijn er mensen die zichzelf organiseren. Van onderuit, zonder CIRH, NGO of regering. Mijn eigen buren bijvoorbeeld. Nadat ze wekenlang hebben aangedrongen bij de electriciteitsmaatschappij de straat weer op het net aan te sluiten hebben ze zelf geld samengelegd om een electriciteitsdraad te kopen die ze eigenhandig op de transformator hebben aangesloten. Dat werkt tenminste. Traag en kleinschalig, ja. Maar zo heb je een veelvoud aan kleine initiatieven die het dagdagelijkse leed wat verzachten.

Ondertussen is de CIRH even met vakantie, wordt het controversiële verkiezingsproces zonder enig internationaal verzet voortgezet en blijven de NGO’s mekaar vooral als concurrenten “op het terrein” beschouwen. Dat de heropbouw en de toekomst voor Haïti door Haïtianen moet beslist worden is blijkbaar taboe. Dat er voor 2010/2011 5,5 miljard dollar beloofd is voor dit land is blijkbaar voldoende. Een belofte die nog moet nagekomen worden: nog maar 2% van dit geld zou zijn uitbetaald.

Er zijn een pak meer blanken te bespeuren dan tevoren. De meesten in dikke vette 4×4′s met de ramen dicht. Ik vermoed met de airconditioning aan. Anderen zijn ongeschoren met lang haar en hippie-broeken. Weer anderen met de camera in de hand te voet op wandel. Hier en daar worden individuen gesignaleerd die snoep uitdelen en ondertussen een of andere godsdienst preken.

Mijn buurt is er niet al te best aan toe. Water is er enkel maar dankzij Médecins Sans Frontières, private vrachtwagens en de regens. Water, geen drinkwater. Zelfs de tankwagens met drinkwater die vroeger dag in dag uit door de straten van Port-au-Prince reden lijken totaal afwezig. De meesten reden rond met de melodie van Titanic. Andere hadden na kerst 2008 niet de moeite gedaan hun melodie weer te vervangen en reden heel 2009 rond met Djingle Bells. Soms werd ik er gek van. Nu mis ik ze. Niet zozeer vanwege de melodie, maar vanwege de service.

Alles is duurder geworden. Het eten in de eerste plaats. Een pervers effect van de humanitaire hulp. En van het feit dat iedereen geld nodig heeft. Het verhaal van de watertankwagens is opvallend eenvoudig. Sinds ik hier in 2008 voet aan wal zette was water iets om zuinig mee te zijn. Ik kreeg in mijn buurt gemiddeld één à twee keer per maand water. Mensen wennen aan die situatie. Ze zetten watertonnen op hun dak, bouwen waterreservoirs onder hun huis. Als het te lang duurde voor er terug water uit de leiding kwam, kocht je het elders. Met volledige vrachtwagens of per emmer bij waterdragers.

De tankwagens zijn natuurlijk niet verdwenen. Ze worden nu gehuurd door de overheid of internationale organisaties. MSF is er daar één van. Ze doen er goed werk mee, zeker, maar het gevolg is dat nu iedereen in de buurt van hen afhankelijk is. Tenzij je erin slaagt om toch ergens een private vrachtwagen te pakken te krijgen. De weinigen die nog privé rijden weten maar al te goed dat ze hun prijs omhoog kunnen doen. De waterdragers zijn er ook nog. Enkel komt er in mijn buurt geen druppel water meer uit de leidingen. Elders stromen de reservoirs over. Van de reservoirs op de daken, van de daken op de binnenplaatsen, van de binnenplaatsen de straat op. Glashelder water in de goot. Niet anders als tevoren, maar toch.

De electriciteit tap ik af van een transformator een straat verderop. Netjes aangesloten op de meter weliswaar. Een dikke rol draad die ons 100 Amerikaanse Dollar kostte en die over daken en tuinen loopt. De transformators in onze straat zijn nog buiten dienst. We zitten in een verloren straat van een buurt waar niemand echt moet passeren om ergens heen te gaan. Dat heeft soms zijn voordelen. Nu niet. Het puin moet eerst opgekuisd worden vooraleer ze de palen komen herstellen wordt gezegd. Ik geloof er geen snars van. Dat puin ligt niet in de weg. De paal terug recht, de draad eraan en het is opgelost. Een paar uur werk.

Mijn appartement staat nog recht. Het verdiep eronder ook. De ingenieurs zeiden dat er wat muren moeten vervangen moeten worden, maar dat de palen intact zijn. Ik vond dat bijzonder goed nieuws. Mijn huisbazin, Martha, vond dat ook. Maar het probleem is dat ze niet in ingenieurs gelooft, enkel in Bondye, de goede god. Als ik haar moet geloven heeft die regelmatig een klare boodschap voor haar. Hij had haar in een droom toegesproken – nadat hij de wolken opzij had geduwd en in een hemelblauwe achtergrond zijn gelaat aan haar had vertoond – en gezegd dat hij van haar hield. Daarom had hij dit huis gespaard. Haar twee andere huizen en haar twee kerken zijn ingestort.

Hij had haar ook verteld hoe ze dit huis moest repareren. Een dag of tien geleden zag ik Martha vanop mijn balkon aan de overkant van de straat met een truweel zachtjes in het puin van een ingevallen huis hakken. Eerst dacht ik dat ze aan een of ander ritueel bezig was. Zo geconcentreerd leek ze ermee bezig. De hele buurt is het erover eens dat ze “un peu dérangée” is, een beetje gek. Als mensen je hier zoiets toevertrouwen weet ik inmiddels dat het eigenlijk zoveel wil zeggen als dat ze gewoon knettergek is.

Toen ik later op de dag thuiskwam begreep ik wat ze aan de overkant van de straat aan het uitvoeren was geweest. Ze had stukken puin tot moes geslagen, er wat water bij gemengd om zo tot een pap te komen waarmee ze de barsten in de muren dichtsmeerde. Toen ik het aandurfde er een vraag over te stellen vertelde ze me dat Bondye haar had uitgelegd het zo te repareren. “En als je het niet goed vind ga je maar ergens anders wonen” had ze daar weinig subtiel aan toegevoegd. Makkelijk gezegd in een stad met zo’n miljoen daklozen.

Elke kleine naschok, elke keer ik op m’n dak het punt voorbij loop waar ik was toen de aardbeving begon, elke keer er een zware kamion door de straat rijdt, elke keer ik een dof continue gedreun ergens hoor denk ik eraan. Elke keer ik in m’n bed onder het beton kruip denk ik eraan. Volgens de ingenieurs is het OK. Dat is wat ik me steeds maar weer probeer in te prenten. Neemt niet weg dat ik intussen met een meter en een stuk papier op m’n dak de betonijzers ben gaan lokaliseren om die vervolgens in mijn appartement op mijn muren binnen aan te duiden. Ik kwam tot de conclusie dat mijn badkuip of er net langs de veiligste plek is om naartoe te spurten als het zich nog eens zou voordoen. Zelfs daar leer je mee leven.

En toch ben ik blij dat ik terug ben. Zelden heb ik me zo slecht gevoeld als in de eerste weken dat ik in België zat. Ik wou hier niet weg. Het leek me het toppunt van hypocrisie om “ontwikkelingshelpers” weg te halen op het moment van een dergelijke humanitaire crisis. Er was een grote nood. Er kwam veel hulp binnen. De brugfunctie die wij als ontwikkelingswerkers hadden kunnen vervullen, afgezien van onze beroepsachtergrond, maar met kennis van de taal, de cultuur, de stad, was meer dan een meerwaarde. Op enkele minuten tijd waren we er midden januari in geslaagd orde te brengen in de onoverzichtelijke chaos voor de poort van het B-Fast hoofdkwartier. Patiënten voor de poort, familieleden en vrienden een eindje verderop. Zo konden de dokters snel de prioriteiten vaststellen. Met onze verplichte evacuatie is die meerwaarde die we uit vrije wil hadden kunnen bieden gewoon weggesmeten. Jammer voor de mensen van B-fast vanwie sommigen gevraagd hadden om te blijven. Een les voor het Ministerie van Buitenlandse zaken om uit te leren voor de volgende humanitaire crisis. Al zit ik er niet op te wachten nog zoiets mee te maken.

Toen ik eind maart eindelijk terug “thuis” kwam – in de buurt waar ik had gewoond, waar ik het hele gebeuren had meegemaakt – kreeg ik tranen in mijn ogen. Mijn buurt was niet meer. Maar ze was ook nog wel. Sommige buren zijn noodgedwongen vertrokken. Anderen slapen onder tenten. Al is hun huis niet ingestort, betonfobie is het trauma dat iedereen er wellicht aan zal overhouden. Ikzelf inclusief.

Ik geef toe dat ik gevreesd had als lafaard onthaald te worden na het overhaastte vertrek. Niets was minder waar. Nu zijn het mijn buren die me spontaan eten aanbieden, kleren komen terugbrengen die ik had uitgedeeld, potten, tassen en borden komen geven die ze net in de supermarkt zijn gaan halen. Ontroerend. Ze hebben meermaals kleine dingen voor me gedaan die met een mond vol tanden hebben doen staan. Me ongemakkelijk voelend, niet weten wat te zeggen. “Zeg maar niets” zei m’n overbuurvrouw toen ze met een doos vol huisraad aankwam. Iedereen heeft het moeilijk. Op sommigen na, die verdienen ondertussen geld alsof het slijk was.

Oh ja, voor diegenen die zich afvroegen waar al dat geld dat is ingezameld naartoe gaat. Er is intussen een noodwet van kracht voor 18 maanden. Dat wil zeggen dat er een internationale commissie bepaalt wat er gebeurt met de miljarden dollars overheidssteun. Net zoals het waar is dat vele politici en hun vrienden zakenlui van de situatie profiteerden om geld in hun zakken te steken, is het waar dat dat met een internationale commissie niet anders zal zijn. Enkel dat de kleine Haïtiaan nu nog minder te zeggen heeft over hoe het geld nu precies moet besteed worden. Andermaal slim gespeeld van president Préval: het parlement buiten spel.

Dit is paniekzaaierij. Zonder meer. Sommigen beweren dat Préval het bericht opzettelijk heeft rondgestuurd om de aandacht af te leiden van een belangrijke stemming in de Senaat. De “Loi d’État d’urgence” is intussen al drie maanden van kracht. Tot nog toe is die om de twee weken verlengd. Grondwettelijk kan die wet immers maar veertien dagen duren. De stemming in de Senaat gaat er nu o.a. over die voor 18 maanden van kracht te laten zijn. Belangrijker is dat in die wet het parlement zowat vervangen door de Commission Intérimaire pour la Reconstruction d’Haiti (CIRH). De samenstelling daarvan is niet bepaald erg representatief te noemen voor de Haïtiaanse samenleving. De CIRH wordt voorgezeten door huidig eerste minister Jean-Max Bellerive en Bill Clinton, maar verder is er niet veel Haïtiaans in te bespeuren.

Mijn buren zoeken het zo ver niet. Volgens hen gaat de voorspelling helemaal niet om een afleidingsmanoeuvre van Préval. “Hij hangt weer aan de drank ! Zo simpel is dat.” Het is niet de eerste keer dat ik mensen op die manier hoor reageren op straffe stoten van de president. Je went er op den duur aan. Evenzo aan de veelal zwijgzame Préval die af en toe eens opvallend uit de hoek komt als aan de reactie dat hij weer gedronken had. Een feit blijft dat hij meestal toch wel een vrij strategische timing uitbouwt met zijn uitspraken.

Als ik de samenzweringstheorie even zou doortrekken zou je zelfs kunnen zeggen dat het huidige brandstoftekort ook een afleidingsmanoeuvre is. Het is niet de eerste keer dat er een brandstoftekort is, maar het is andermaal opvallend hoe stil de overheid daarover is. Er is nauwelijks nog verkeer. Tarieven voor openbaar vervoer zijn inmiddels verdubbeld. Volgens Radio Kiskeya (Journal 4h – 14 april 2010) wordt voor een gallon benzine die aan de pomp 150 gourdes moet verkopen vandaag tot 400 gourdes gevraagd. In de weinige stations waar er nog wel benzine zou zijn staan lange wachtrijen.

Aanhanger van een samenzweringstheorie of niet, het is zeker niet de eerste keer dat Preval aan een zekere machtsgeilheid lijkt te lijden. De voor eind februari geplande – en om evidente redenen uitgestelde – verkiezingen, waren al aardig naar zijn hand gezet . Bij verkiezingen in 2009 was dat eigenlijk niet anders. Bij de eerste ronde van de Senaatsverkiezingen in 2009 kwam volgens officiële cijfers nauwelijks 11,8% van de kiesgerechtigden opdagen. De geloofwaardigheid van verkiezingen in dit land lijdt er zwaar onder. Om nog maar te zwijgen over deze van de president die in een dergelijke context een aardbeving voorspelt die niet plaatsheeft.

De regens zijn dan wel goed om overal het stof weg te spoelen. Ze zijn wellicht minder verfrissend als je ze beleeft in één van de talrijke geimproviseerde daklozenkampen. Het argument wordt gebruikt om sommigen van de kampen te verplaatsen. In het geval de het golfterrein van Pétionville bijvoorbeeld. Elders worden er andere redenen aangehaald om dit of dat kamp te verwijderen. Zo is er het voetbalstadion van Port-au-Prince. Ik weet niet meer welke voetbalbond het nu weer was, maar ze vonden toch dat het nu wel lang genoeg had geduurd. Of het kamp in de tuin van een eliteschool in Delmas waar de lessen hervat worden. Bijna elke open ruimte wordt gebruikt als tijdelijk logement. Pleinen, stukken straat, platgeslagen huizen, tuinen, al wat er nog aan open ruimte restte in Port-au-Prince lijkt verdwenen onder zeilen en golfplaten.

Waar stuur je die mensen naartoe die geen thuis meer hebben ? De afbraakwerken en het ophalen van het puin van een gebouw kost zo’n 20.000 USD naar verluid. Wie heeft er dat geld hier ? De overgrote meerderheid niet. In het beste geval kunnen ze de planken en de golfplaten recupereren. Maar anderen, laat ons zeggen van een marginale middenklasse, die met wat geluk en hulp van familie uit het buitenland de 20.000 USD wel bij mekaar kunnen sprokkelen zijn zich er van bewust dat ze dan nog maar een leeg terrein hebben. Geen huis, geen electriciteit, geen water. Een leeg stuk grond, dat is alles. Enkelen spenderen het eraan. Die hebben geld zat. Die bouwen nog 20 villa’s met hun kapitaal. Als het er geen 2000 zijn.

Er zouden nu nieuwe lokaties zijn waar tentenkampen en kleine huisjes worden neergezet. Vaak prefab. Scholen – die eigenlijk op 4 april hadden moeten opengaan – worden nu tegen een ijl tempo in mekaar getimmerd met hout en golfplaten. Voor de eerste keer zag ik vrijdagavond een nachtploeg aan het werk op zo’n werf. Maar de activiteiten op schoolgronden staan in schriel contrast met de desolate stilte op private terreinen waar overhellende of ingestortte huizen gerust gelaten worden. Her en der hoor je wel het geklop van een voorhamer. Mensen die zelf beginnen af te breken. Een van m’n buren wil gewoon een stuk grond verkopen om aan het geld te geraken zodat ze haar ingestortte huis kan laten afvoeren. Maar zij is één van de weinigen die eigendom heeft waarvan ze een stuk kwijt kan.

De accute woningnood is een natte droom voor de bouwsector. Veelal buitenlandse ondernemingen profiteren van de lacune op de markt. Miljarden dollars heeft de internationale gemeenschap beloofd voor de heropbouw. Enkelen daarvan komen weer terecht in de kassa van grote buitenlandse bouwfirma’s. Het is een moeilijke oefening uiteraard: Haïti is verre van klaar is voor het regenseizoen en de tijd dringt om een volgende catastrofe te vermijden. Naast het golfterrein van Pétionville zijn er nog vele andere lokaties die de regens beter kunnen missen. Een stuk van het overheidsmaterieel dat na 12 januari naar Port-au-Prince kwam – eerst voor het afvoeren van de lichamen van de slachtoffers, later voor het opruimen van bepaalde terreinen – moet nu elders ingezet worden om het regenseizoen voor te bereiden. De logistieke capaciteit blijft erg beperkt. Geen wonder dat sommige buitenlandse firma’s inmiddels goeie zaken doen hier. Rampenkapitalisme wordt dit ook genoemd.

We hadden die avond een en ander te bespreken en devolgende ochtend vroeg ging die ingenieur langskomen. Thuis slapen leek dus al bij al de beste optie. Het duurde wel even voor de moeheid mijn ongerustheid overwon. Ik lag meer dan een uur wakker denkend aan die laatste nacht dat ik hier totaal zorgeloos in m’n bed kroop. En aan die angst-voor-je-leven moment op m’n dak, díe 12e januari. Omdat ik er niet helemaal gerust in was had ik mijn nachttafeltje wat van m’n bed weggeduwd zodat ik in het ergste geval tussen m’n bed en m’n nachttafeltje kon rollen. De beste overlevingskans in die kamer. Ik sliep als een roos, nog steeds niet echt uitgeslapen van de lange reis tot hier.

‘s Ochtends vroeg – tevreden als ik was in m’n eigen bed wakker te worden – met een tas koffie in de hand zelf toch al maar eens een kritische inspectie langs de muren gedaan. Er waren wel wat barsten. Ik was er nog steeds niet helemaal gerust in. Het is vreemd in een buurt te komen waar er nauwelijks nog iets rechtstaat naast enkele huizen. En in één van die huizen woon je. Net als iedereen hou ik er wel een zekere beton-fobie aan over. Je weet intussen hoe het beton kan vallen. Je wordt er nog elke dag mee geconfronteerd. Hier alsof het bijna geplooid lijkt. Daar met vier verdiepen op geen twee meter samengeperst. Nee, ik was er niet gerust in. De ingenieur moest het vonnis vellen. Dat kwam er vrij snel: géén barsten in de pijlers en dus repareerbaar. De dag tevoren was het MTPTC ook al langsgeweest en die hadden bij de externe keuring hetzelfde geconcludeerd.

Boss maçon: Cader. Hij was de enige metselaar die ik kende. Hij passeerde in de straat. Ik liet hem dan maar meteen de muren zien die de ingenieur had aangegeven als te herstellen. Hij ging binnen twee dagen nog wel eens terugkomen met een offerte. Zo lang moest het nu ook weer niet duren. Temeer omdat ik wel wat twijfelde of hij de geknipte man was voor de job. Uiteindelijk kwam hij enkele uren later terug met een offerte die titelde “Devise pour la reconstruction”. Met blauwe balpen neergeschreven op een stuk papier dat uit een schrift was gescheurd. De totaalprijs: 6000 Haïtiaanse dollars, 30.000 Gourdes. Iets minder dan 800 USD. Er stond wel bij welke materialen hij nodig had, maar een detail van wat die mochten kosten ontbrak. Dan kwam hij nog eens langs, met een gedetailleerde proforma: 2500 Haïtiaanse dollars, 12.500 Gourdes. Een dikke 300 USD.

Boss electricité: James. Met de assistentie van buurman Lesley. Er is wel stroom in de buurt. Ons circuit eens afgelopen. Dat zou moeten werken als er een veiligheid op de transformateur niet was afgesprongen. Eerst de andere huizen die half ingestort waren laten afgekoppelen. Vervolgens de veiligheid teruggeschakeld naar de oorspronkelijke positie. Die is echter verwrongen door de schokken. Een echte veiligheid dus. Een stuk te vervangen op de transformateur. Via de electriciteitsmaatschappij. Niemand kent er iemand, dus dat gaat even duren wellicht. Uiteindelijk een draad dwars door de tuinen en over de huizen laten trekken naar een transformateur een straat voorin. Nog 2 Volt zat er op de 12V batterijen van het backup systeem om de stroompannes op te vangen. De stroom is onstabiel, maar de batterijen raken wel opgeladen.

Boss plomberie: Salnave. Het waterreservoir dat ik de 12e januari op het dak had zien dansen moest terug aangesloten worden. Het zat tot mijn verbazing nog halfvol. Ik had gedacht dat m’n buren dat zouden opgebruikt hebben. Gewoon leeggeschept, want de leiding was losgebroken, maar neen. Toen ik op 12 januari mezelf vasthield aan enkele uitstekende betonijzers had ik het quasi volledige gevulde reservoir dat zo’n anderhalve ton moest wegen zien heen en weer wiegen op m’n dak. De aansluiting van het reservoir op het circuit van het huis was afgebroken. Het had ruim een uur staan leeglopen vooraleer ik het verlies van het kostbare water kon stoppen door er de kurk op te duwen van een fles Grand Marnier. Dat was de enige fles die nog rechtstond in m’n appartement. Maar die paste perfect. Er restte een halve ton. De aansluiting moest gerepareerd worden zodat we dat water terug in huis konden gebruiken. Dan moet die waterton vervolgens binnen een week of twee wel weer gevuld geraken. Maar dat is een probleem voor later. De échte regens laten op zich wachten. Dat is goed nieuws voor de talrijke geïmproviseerde daklozenkampen overal verspreid in de stad. Voor m’n regenton zou het goed nieuws zijn. Als het echt regent zit die ene ton die ik nog heb op tien minuten vol, als het geen twee minuten zijn. De regens zullen komen, dat is zeker.

Boss fer: Roger. Hij zat in Au Kayes maar zou Alfred langssturen om vijf uur. Die moet een nieuw slot steken. Hoewel het altijd op slot is geweest blijken er wel wat spullen verdwenen te zijn. Je kan urenlang je kop breken over wie er nog een sleutel zou kunnen hebben. Een feit is dat je die aan je buren hebt gegeven omdat die gebruik van konden maken van de stroom, onderdak, matrassen. Je laat je huis in zo’n situatie niet gewoon dicht terwijl je weet dat anderen geholpen kunnen worden met de hoogstnoodzakelijke zaken. Maar soit, enkele spullen weg, kop niet breken maar een nieuw slot steken. Alfred – die er stipt om vijf uur was – wacht tot zijn buurman, boss electricité James klaar is. Dan kan hij op de stroom beginnen lassen. Als die komt, met z’n gebruikelijke grillen. Stroom is er hier nog nooit 24/24 geweest. Misschien 8 of 10 uur en in het weekend of op feestdagen soms wat meer.

Boss moto: Lesly. Hij heeft een betere job gevonden bij een NGO. Mijn buurman Raynald kon me wel helpen. Voor ik m’n brommer had was hij vaak m’n taxi-moto. Niet alleen had ik een platte band. De olie moest dringend verversd worden en de carburateur haperde. ‘k Geef hem mijn sleutels, hij komt twee uur later terug met een brommer die hij ‘s ochtends al van z’n lekke band had verholpen. Nog niet tip-top, maar intussen al wel betrouwbaarder. Start goed, bolt goed, maar de moto was nog niet in topvorm. Opnieuw laten repareren. Nog niet opgelost: een kwartier opwarmen vooraleer je kan vertrekken. Wellicht gewoon die carburateur vervangen. Of gewoon een ander moto. Deze is al vijfdehands. Hij rijdt goed, maar ‘k heb er toch al wel wat kosten aan laten doen. Vanochtend viel hij nog tegen de vlakte toen ik met m’n broek achter de poort bleef hangen. Stommitieit, maar weer wat plastic carosserie die moet geplakt worden. Een nieuwe moto is een optie, maar in dit desolaat landschap is een nieuwe moto misschien toch niet het signaal dat je wil geven aan je kennissen. Wel geld om een moto te kopen maar niet om hen te helpen ?

Mèt kay la: Martha. De huisbazin. Ergens echt wonen zit er nog niet echt in. Ik logeer eigenlijk even thuis. De reparaties aan het huis zijn nodig, ze kunnen de structuur bovendien verstevigen. Alleen Martha – die wel vertrouwen heeft in god maar niet in ingenieurs – moet nu nog overtuigd geraken. De buren – die wel zeggen dat ze een beetje gek is – zouden helpen met haar te overtuigen. Iets waar ik gisteren samen met de andere huurder hier na anderhalf uur nog niet in geslaagd waren. Totaal knettergek dat mens. God had haar al persoonlijk verteld hoe ze het moest repareren. Vandaag gezien dat die haar dan moet uitgelegd hebben gewoon de barsten dicht te smeren. Daar ben ik toch niet helemaal met akkoord. Maar gezien ze in het geheel niet voor rede vatbaar is valt er moeilijk over te discussiëren. Zelfs voorstellen dat wij de kosten voor de reparaties zouden dragen kon haar niet overtuigen. Enfin, de buren zouden ook hun best doen haar te overtuigen, het is ook in hun belang. Want als die muur valt, valt die op hun tent. In het ergste geval verhuis ik wel, maar naar waar ?

Ik ben blij dat ik terug ben, al zijn de zaken zeker niet eenvoudiger geworden. Maar soit, ik zie m’n buren terug, m’n collega’s, m’n vrienden die ik hier had achtergelaten. Dat doet me goed. Dat was wat ik wou. De uitdaging om de moeilijke situatie hier het hoofd te bieden. Zodat ik terug m’n werk kan oppikken: versterking van mijn platform-organisatie met hun leden en partners. Nu meer dan ooit is dat nodig. Meer dan ooit is het de stem van de grassroots die omhoog getild moet worden. Ondanks alle hulp die er van buitenaf wordt gestuurd is het overduidelijk dat de verdeling problematisch is. Rijkdom verdeelt zich niet in Haïti. Het concentreert zich steeds maar weer in dezelfde handen. Al zijn er schoolvoorbeelden hoe lokale organisaties er in slagen om de noodhulp te coördineren. Met hun terreinkennis, de kennis van de lokale “musts and donts”, hun verankering in de maatschappij zijn zij degenen die weten hoe de hulpverlening het best wordt aangepakt. Opvallend dat de regering de hele sociale beweging uitsluit. Nogmaals: dat systeem blijft overeind. En het gevaar is het te accentueren met de miljoenen dollars die binnenkomen.

Tenzij het allemaal maar een schijnbeweging is van de overheid om indruk te maken op de internationale donoren. Want je ziet hier en daar ook levensgevaarlijke situaties. Gevaarlijk overhellende huizen. Sommigen zien eruit alsof ze maar een windstoot nodig hebben om om te vallen. Het zou een kleine moeite zijn die alvast om te duwen zodat ze niemand meer verwonden als ze vroeg of laat tegen de vlakte gaan. Wat er ook van zij, de donoren noemen dit land steeds maar weer een gefaalde staat. Nu lijkt er wel een wil van de overheid om iets aan de situatie te veranderen. Ze laten zien dat ze, als het erop aan komt, in staat zijn iets te doen. Iets wat de internationale gemeenschap ontkent met de stempel “gefaalde staat”. Het is niets te vroeg dat de overheid toont dat ze iets kan. De politieke wil ontbrak vaak. Alsmaar politieke schaakspelen die het land al te vaak verlamden.

Het is duidelijk dat voor de internationale gemeenschap – met in het bijzonder de VSA – “veiligheid” meteen na de aardbeving een topprioritieit was. Enfin, zo werd toch gezegd. Al die buitenlandse soldaten hier, waarom waren die hier zo snel nodig ? Op die vraag moest een antwoord gegeven worden. En dat was veiligheid. Er zou risico zijn op een staatsgreep. Er zouden journalisten verdwenen zijn. Ook één van de Belgische geschreven pers. Uiteindelijk bleek die gewoon in Oloffson te zitten, een van de oudere hotels in het centrum. Er waren vele ontsnapte gevangenen. Nadat de VN-bewaking kort na de aardbeving de zone van de gevangenis hadden verlaten stond de deur al snel open. Er zouden plunderingen zijn in de benedenstad. Hongerige mensen die voedsel “steelden” uit ingestorte winkels en depots. ‘t Is maar wat men plunderen noemt natuurlijk. Enfin, het was een chaotische episode. Iedereen was verward. Nieuws kwam van overal en nergens. Je wist niet wat te geloven en wat niet. Eigenlijk wist niemand nog waar het zuiden lag.

In de late namiddag ging ik naar m’n appartement dat ik overhaast had moeten achtergelaten voor de verplichte evacuatie. Ik wist dat vrienden het voor me hadden leeggehaald en dat ik er niet veel meer zou aantreffen. Ik was er op 12 januari vanop m’n dak getuige van geweest dat zowat m’n hele buurt in mekaar stortte. Maar er terugkomen, nog uitgeput van de reis en het slaaptekort… Ik voelde me even helemaal leeg. Hetzelfde dak waar ik bijna elke avond de zonsondergang kon aanschouwen met een prachtig uitzicht over Port-au-Prince stond nog overeind. Maar het uitzicht was lang zo knap niet meer. Geen paleis meer. Ingezakte huizen, scheefgezakte huizen. Enorme hoeveelheden stof en puin van mensen die het beton hadden stukgeslagen. Toen we naar bij me thuis reden geraakten we er gewoon niet door. Teveel puin op de weg. Het puin belandt deels op straat waar het vroeg of laat wel zal worden opgepikt. Of waar het zich al weken opstapelt. Waar je dan zelfs met een 4×4 niet meer doorgeraakt. Dat is mijn buurt.

Ik ben onder de indruk. De overheid is zwak. Dat was al zo, en dat is nu nog zo. Maar de Haïtianen zijn krachtig. Voor zover ik het op mijn dag één hier had kunnen aanschouwen waren zij het vooral geweest die op eigen kracht hun getroffen huizen platgooiden. Een eerste stap in de reconstructie. Sommige individuen hebben al opnieuw durven bouwen. Maar het uitzicht van deze stad zal voor altijd anders zijn. Hoge gebouwen zijn verdwenen. Maken het zicht meer open. Er zijn nieuwe perspectieven in Port-au-Prince. Letterlijk en figuurlijk. Het is de overheid die nu concrete stappen moet zetten. De Haïtiaanse overheid. In de éérste plaats in overleg met háár burgers. Maar aan dàt overleg wordt duidelijk geen aandacht geschonken. Zoals tevoren is het al te vaak de internationale gemeenschap die voorstelt en de overheid die slaafs volgt. Een beleid boven de hoofden van de Haïtianen. Dat systeem is alvast overeind gebleven.

Ouanaminthe

avec-papiers.be – Port-au-Prince/Antwerpen – 28 januari 2009 – Sinds 12 januari 2010 staat Haïti plots weer op de wereldkaart. Een maand geleden was nauwelijks iemand geïnteresseerd in dat Caraïbisch land dat qua oppervlakte en aantal inwoners vergelijkbaar is met België. Een land dat al 200 jaar lang een onafhankelijkheidsstrijd voert: eerst door bijna een eeuw lang een “schadevergoeding” te betalen aan verjaagde kolonisten uit Frankrijk in ruil voor de “erkenning” van de soevereiniteit van het land. Vervolgens verzette het volk zich tegen de Amerikaanse bezetting tussen 1915 en 1934, kwam later in opstand tegen de door het buitenland gefinancierde dictatuur van de Duvaliers (Baby Doc had bij zijn vertrek in 1986 een fortuin dat de toenmalige staatsschuld overtrof), begaf zich moeizaam op het pad van een prille democratie die al spoedig zou uitdraaien op een door het buitenland gefinancierde staatsgreep. Na jaren politiek tumult onder de controversiële president Jean Bertrand Aristide werd de Haïtiaanse politiek uiteindelijk een door het buitenland gefinancierde schijndemocratie.

Vandaag is tenminste een deel van dat verhaal aan het doorsijpelen door de internationale aandacht die sinds 12 januari op het land gericht is. De vreselijke schokken van 12 januari worden zo een gelegenheid om een verhaal te vertellen dat al decennia lang onder de mat wordt geschoven: Haïti was één van de beste leerlingen van de internationale klas. Haar leraars waren de Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds, de Verenigde Staten en – laat ons vooral in eigen boezem durven kijken – de Europese Unie (die zopas nog de Haïtiaanse regering kon overtuigen de EPA’s te ondertekenen). In ruil voor leningen voerde de Haïtiaanse overheid als brave leerling slaafs zowat elke maatregel uit die haar werd voorgesteld: privatisering, openen van de markt voor buitenlandse import, afschaffen van landbouwsubsidies, deregulering. In Haïti kreeg de zgn. “Internationale Gemeenschap” decennia lang zowat carte blache om in haar gedroomde speeltuin te experimenteren met de neo-liberale doctrine. De onrustwekkende sociaal-economische situatie van de bevolking, de plattelandsvlucht, het wantrouwen in de politiek, gesubsidieerde overheidscorruptie, dat is de hoofdprijs die Haïti in de wacht sleepte als succesverhaal van het neo-liberalisme.

Humanisme of militarisme?

Op zondag 17 januari 2010 liet ik niet zonder tegenzin de stad Port-au-Prince achter me voor de evacuatie. De geruchtenmolen deed stellig vermoeden dat het een totale heksenketel zou zijn op de luchthaven. Uren zaten we er vast. Voor het eerst voelde ik me volslagen zinloos in deze hulpbehoevende stad en had ruim de tijd om de activiteiten te observeren. Er was zeker meer vliegverkeer dan anders, maar het verbaasde me dat van het tiental vliegtuigen dat ik zag de helft grote militaire toestellen waren, en minstens een vijftal kleine privéjets. Via een Amerikaanse kennis, die twee dagen tevoren bijna een hele dag op de luchthaven had gestaan, hoorde ik: “Regarding the number of planes at the airport on the day we spent there, I do remember about 5 planes landing (…) and about 3 military planes leaving, a Canadian plane and a French plane leaving as well, the Israeli plane (…), another plane and our plane. So, little activity, I’d say.”

Het was tegelijkertijd opmerkelijk dat berichten over plunderingen al zo snel de ronde deden in de internationale media en dat ze dermate uitvergroot werden dat Port-au-Prince, in de ogen van menig televisiekijker, veranderde in een oorlogsgebied. Zoals de behoefte aan noodhulp contrasteerde met de beperkte activiteit op de luchthaven, contrasteerden de beelden op televisie met wat ikzelf had gezien: een grote solidariteit tussen helpende buren, familieleden, kennissen en vrienden, en ook van supermarkteigenaars die wat er restte van hun voorraden gratis uitdeelden. En dan die levensreddende “airspace”, ruim gereserveerd voor kleine privévliegtuigen en zware militaire vliegtuigen, dit terwijl kant en klare veldhospitalen de toegang geweigerd werden die hen bij vertrek verzekerd was… Alsof de eerste schok nog niet hevig genoeg was, was dit een oogverblindende naschok: met het excuus hen uit het puin te helpen en de “plunderingen” tegen te gaan werden de Haïtianen meteen over het hoofd gelopen door duizenden militairen.

De noodhulp blijft urgent. Voedsel, water, medische faciliteiten, onderdak. Toch mogen we onszelf – met onze goede bedoelingen – niet voorbij galopperen. Het gevaar bestaat immers dat we door bijvoorbeeld massaal voedsel op te sturen even vergeten dat er ook lokale boeren zijn die dreigen getroffen te worden door een economische naschok. Voedselhulp kan wat rest aan lokale markt ernstig verstoren en andermaal een catastrofe veroorzaken voor de landbouwer die het al moeilijk genoeg had te concurreren tegen goedkope import, laat staan tegen gratis voedselhulp. Het klopt wellicht dat de lokale stocks niet zullen volstaan, maar de capaciteitsproblemen van lokale producenten en coöperatieven mogen geen excuus vormen om hen dan maar meteen naar de haaien te helpen. Voedselhulp moet éérst lokaal aangekocht worden, aan lokaal gehanteerde prijzen, ondanks het feit dat die zeker niet de goedkoopste van de wereldmarkt zijn.

Je leert maar lopen door op je eigen benen te staan

Contrasterend met de snelheid waarmee een aantal urgentieteams en vooral militairen reageerden op de apocalyptische beelden van Port-au-Prince, is de decennia durende onwil om te luisteren naar de Haïtiaanse voorstellen uit basisbewegingen die voorzagen in de noden van de bevolking in plaats van in deze van en kleine lokale elite en de wereldmarkt. Het gaat dan om responsabilisering van de Haïtiaanse burgers en politici, om participatieve, eerlijke en transparante democratische verkiezingen, bescherming en stimulering van de lokale economie, afschaffing van de schuldenlast, aanpak van de straffeloosheid, terugschroeven van de buitenlandse invloed in het interne beleid, toegankelijk maken van basisdiensten. Kortom: de verbetering van de onrustwekkende sociaal-economische situatie van de bevolking.

Het verhaal dat Haïti een gefaalde staat zou zijn gaat jammerlijk genoeg al te veel de ronde. Haïti was een zwakke staat, daarover is geen betwisting. Maar als internationale instellingen een zwakke staat opleggen om de rol van de staat af te bouwen in de basisvoorzieningen, dan verzwak je haar nog meer. Je ondermijnt haar in plaats van haar op te bouwen. Een zwakke staat bouw je van onderuit op, niet van bovenuit. Het is de lokale bevolking die geresponsabiliseerd moet worden over haar burgerschap, de lokale bevolking die lokale politici moet ter verantwoording roepen, de lokale politici die de nationale overheid moet aanspreken. Het is tot slot de nationale overheid die de belangen van haar bevolking moet vertegenwoordigen op internationaal niveau, en niet die van een elite met internationale handelsrelaties. Het is een proces dat zonder twijfel langer duurt maar wel een proces dat helpt een zwakke staat duurzaam te versterken in plaats van ze te ondergraven zoals de laatste decennia is gebeurd.

Sociaal-economische perspectieven

In een rapport van de International Crisisgroup uit 2009 spreekt men over 75.000 mensen per jaar die bij gebrek aan perspectieven het platte land verlaten om zich in de hoofdstad te vestigen. Het verhaal over de lokale boer die niet meer kan concurreren tegen de goedkope import van voedselproducten is inmiddels gekend. De afschaffing van subsidies voor de landbouw, slijtage van de irrigatiekanalen, onduidelijke landrechten, gebrek aan landbouwkrediet, gebrekkige transportinfrastructuur, en ga zo maar door. De desinteresse van de overheid leek decennia lang flagrant. Dertig jaar geleden was het land quasi zelfvoorzienend, vandaag ligt het aandeel van lokaal geproduceerd voedsel in de consumptie zelfs in de meest optimistische peilingen ver onder de helft.

Van het huidige overheidsbudget werd slechts 6 % voor landbouw voorzien terwijl de sector een kwart van het BNP genereert. Landhervormingen en serieuze investeringen in de landbouw zouden meteen zorgen voor betere perspectieven op het platte land, het stijgen van de nationale voedselproductie en het aanzwengelen van kleine transformatiefabrieken. Het potentieel van de landbouw is zwaar onderbenut en is voor verschillende organisaties uit het Haïtiaanse middenveld hét voornaamste economische perspectief van het land.

Internationale perspectieven

In januari 2009 publiceerde de Britse econoom Paul Collier een rapport over Haïti naar aanleiding van een in maart 2009 gepland bezoek van Secretaris-Generaal Ban Ki-Moon. Hij stelde daarin zeer terecht dat Haïti niet hopeloos is. Colliers plan steunt op vier pijlers: jobcreatie, toegankelijk maken van basisdiensten, aanpakken van milieuproblematiek en voedselveiligheid. Klinkt interessant. Maar de invulling die hij aan die pijlers geeft doet menig wenkbrauwen fronsen. In plaats van jobcreatie, voedselveiligheid en milieuproblematiek logischerwijs aan mekaar te koppelen, houdt hij ze vreemd genoeg strikt gescheiden.

Jobcreatie komt er voor Collier in de eerste plaats via tewerkstelling in de onderaannemingsindustrie: fabrieken die produceren voor Levis en Hillfinger bijvoorbeeld. “In garments the largest single component of cost is labour. Due to its poverty and relatively unregulated labour market, Haiti has labour costs that are fully competitive with China, which is the global benchmark. (…) Since it is the only low-wage economy in the region, it has transport advantage over competing low-wage economies of several thousand miles.”

Collier wijst op een interessante constructie in het noord-oosten van Haïti, op de grens met de Dominikaanse Republiek: de vrijhandelszone van Ouanaminthe. Eind november 2009 ging ik ter plaatse kijken en kwam tot de vaststelling dat alle goederen die in de fabriek verwerkt worden binnenkomen en buitengaan via de Dominikaanse Republiek. Ook electriciteit en drinkwater voor het kaderpersoneel komt uit de Dominikaanse Republiek. Het drinkwater voor de arbeiders komt gefilterd uit de rivier, maar geen enkel kaderlid wil er een slok van nemen. De kleine voetgangersbrug over de rivier – de enige toegang tot de vrijhandelszone vanuit Haïti – kon niet beter symboliseren wat men precies nodig heeft van Haïti: een massa goedkope arbeidskrachten.

Na maandenlange protesten vorig jaar werd het minimumloon in 2009 voor het eerst in 6 jaar weer aangepast. Onder druk van de industriëlen en president Préval kreeg de onderaannemingsindustrie (het soort fabrieken waar Collier het over heeft) een uitzonderingsmaatregel: 125 Gourdes minimum dagloon in plaats van 200 Gourdes. Eén enkele – zeer eenvoudige – maaltijd op straat in Haïti kostte tot enkele weken geleden 75 tot 100 Gourdes. Met 125 Gourdes per dag voedt je geen gezin. Verschillende vrouwen getuigden dan ook in ruil voor een kleine loonsopslag sex met toezichters en patroons te aanvaarden. Ook in een wetsvoorstel met betrekking tot het nachtwerk kregen ze vrijstelling van de 10% extra die daarvoor door andere sectoren zou moeten betaald worden. Kortom: de “internationale gemeenschap” stelt voor, de Haïtiaanse overheid faciliteert dankzij buitenlandse leningen en op enkele hongerlonen na gaan de winsten van de economische groei naar het buitenland.

Meer dan ooit…

Wat verontrustend is zijn niet persé de buitenlandse investeringen, maar de speciale voordelen die ze krijgen. Evenals het feit dat dit het enige concrete economische perspectief is dat de overheid mee in haar beleid verwerkte. Een perspectief dat overduidelijk is ingefluisterd door een “internationaal expert”. Het ging en gaat nu meer dan ooit om de bescherming van een fragiele economie. Een economie die vandaag nog meer dreigt ondergraven te worden door internationale plannen van zogenaamde experts in plaats van eindelijk oor te hebben naar wat het Haïtiaanse middenveld al jaren luidkeels – maar ongehoord – roept. Haïti heeft, ondanks de milieuproblematiek van ontbossing en erosie, nog steeds een gigantisch landbouwpotentieel. Als vruchten liggen te rotten terwijl enkele maanden later mensen honger lijden weet u dat er iets fundamenteel fout zit.

Meer dan ooit gaat het om het toegankelijk maken van elementaire basisdiensten. Scholen, ziekenhuizen, water, elektriciteit. Onderwijs en gezondheidszorg was al grotendeels geprivatiseerd. Vele ouders moesten kiezen van welke kinderen ze het schoolgeld wilden betalen, voor wie de dokterskosten. Voor anderen was alvast de keuze eenvoudiger: nauwelijks geld om te eten dus zeker geen onderwijs en geen ziekenzorg. Basisvoorzieningen als water en elektriciteit – zaken die wijzelf normaal vinden – waren en blijven meer dan ooit een dagelijkse strijd. Besparen op basisdiensten waardoor die door hun stijgende kost ontoegankelijk worden is zoals het inschakelen van een tijdbom. Verder privatiseren is dus zeker géén optie.

Meer dan ooit is het noodzakelijk te luisteren naar wat Haïtiaanse basisbewegingen te vertellen hebben. De ingreep van het buitenland, haar haast om een schijnbaar democratisch overheidsapparaat te willen creëren deed meer kwaad dan goed. Men moest blind en doof en daarbovenop nog idioot zijn om niet in te zien dat de voor 28 februari 2010 geplande verkiezingen gemanipuleerd werden. Vlot gefinancierd door internationale instellingen, regeringen en commissies. Is dat waar die miljoenen dollars heen gingen ? De dollars waarvan sommigen nu zeggen: het helpt niet, laat ons ermee ophouden?

Niets helpt als je de basis niet betrekt, als je weigert om te luisteren naar boer en boerin op het veld, de ijsventer of de schoenenpoetser in de straat. Er zijn lokale beweging die dat al jaren doen, die proberen de stem van de basis op een hoger niveau te tillen en daar ondanks alles in slagen. De politiek van een vreemd land moet uit haar eigen bodem groeien, al is die instabiel. Een zwakke staat bouw je van onderuit op. Als je enkel van bovenuit werkt doe je meer kwaad dan goed.